Prosessor (CPU) nədir və kompüter üçün necə seçilir?

Posted by

rasimmasimov

27/07/2026

On 27/07/2026

Prosessor (CPU — Central Processing Unit, mərkəzi prosessor) kompüterdə bütün hesablamaları aparan və digər hissələrin işini idarə edən əsas mikrosxemdir. Kompüterin nə qədər sürətli işləməsi böyük ölçüdə məhz prosessordan asılıdır.

Prosessor nə iş görür?

Kompüterdə açdığınız hər proqram, yazdığınız hər hərf, oynatdığınız hər video minlərlə kiçik hesablamaya çevrilir. Bu hesablamaları aparan hissə prosessordur. Yaddaş məlumatı saxlayır, disk faylları yerləşdirir, prosessor isə bütün bunları emal edir — yəni işi faktiki olaraq o görür.

Belə düşünün: kompüterin nə qədər cəld işlədiyini yaddaş və disk deyil, prosessor müəyyən edir. Zəif prosessorla güclü videokart alsanız belə, sistem yenə ləng qalır, çünki bütün işin mərkəzi tıxanır.

Prosessoru iki firma istehsal edir: Intel və AMD. İkisinin də zəif modeldən çox güclüyə qədər geniş çeşidi var, ona görə «Intel yaxşıdır, yoxsa AMD» sualının tək cavabı yoxdur — hər şey konkret modeldən asılıdır.

Prosessorun əsas göstəriciləri

Bir prosessoru digərindən fərqləndirən bir neçə rəqəm və anlayış var. Aşağıda hər birinin sadə izahı və «bu sizin üçün nə deməkdir» hissəsi verilib.

Nüvə (core)

Nüvə prosessorun içindəki müstəqil emal vahididir. Bir nüvə eyni anda bir işlə məşğul olur, dörd nüvə isə dörd işi paralel apara bilər.

Sizin üçün nə deməkdir: Nə qədər çox nüvə, bir o qədər rahat çoxlu işlə eyni vaxtda. Ofis üçün 4 nüvə bəsdir. Video montaj, 3D, ağır mühəndislik proqramları üçün 8 və daha çox nüvə lazımdır. Amma ofis işçisinə 16 nüvəli prosessor almaq boş pul xərcidir — o nüvələr sadəcə boş dayanacaq.

Axın (thread)

Axın bir nüvənin apara bildiyi paralel iş sayıdır. Müasir prosessorların çoxunda bir nüvə eyni anda iki axın idarə edə bilir (Intel-də Hyper-Threading, AMD-də SMT adlanır). Yəni 4 nüvəli prosessor çox vaxt 8 axınla işləyir.

Sizin üçün nə deməkdir: Axın sayı sistemin eyni vaxtda neçə işi hamar apardığını göstərir. Model adında «4 nüvə / 8 axın» kimi yazılır. Gündəlik iş üçün bu incəliyə çox baş qatmağa dəyməz — nüvə sayı daha vacibdir.

Saat tezliyi (GHz)

Tezlik prosessorun bir saniyədə neçə əməliyyat apardığını göstərir və gigahers (GHz) ilə ölçülür. 3.5 GHz prosessor saniyədə təxminən 3.5 milyard takt işləyir. İki dəyər olur: baza tezliyi (normal iş) və turbo tezliyi (yük düşəndə qısa müddətə qalxdığı sürət).

Sizin üçün nə deməkdir: Yüksək tezlik bir nüvənin nə qədər cəld olduğunu göstərir — bu, oyunlar və tez cavab tələb edən proqramlar üçün vacibdir. Amma tezliyi tək başına müqayisə etmək səhvdir: yeni nəsil 3.2 GHz prosessor köhnə nəsil 3.8 GHz-dən sürətli ola bilər.

Nəsil (generation)

Nəsil prosessorun neçənci buraxılış dövrünə aid olduğunu bildirir. Hər yeni nəsil əvvəlkindən daha səmərəli işləyir — eyni tezlikdə daha çox iş görür. Prosessor seçimində ən çox yanlış başa düşülən məqam elə budur.

Sizin üçün nə deməkdir: Rəqəmin böyüklüyünə deyil, nəslə baxın. Intel Core i5-13400 adında «13» nəsli göstərir. Yeni nəsil i5 çox vaxt bir neçə il əvvəlki i7-dən yaxşıdır. Yəni «i7-dir, deməli güclüdür» fikri düz deyil; köhnə i7 yeni i5-ə uduza bilər. Alanda modelin neçənci nəsil olduğunu mütləq yoxlayın.

Keş yaddaş (cache)

Keş prosessorun öz içindəki çox sürətli, kiçik yaddaşdır. Tez-tez lazım olan məlumatı burada saxlayır ki, hər dəfə əsas yaddaşa müraciət etməsin. Üç səviyyəsi var: L1 (ən kiçik və ən sürətli), L2 və L3 (daha böyük).

Sizin üçün nə deməkdir: Böyük keş prosessorun ümumi cəldliyinə kömək edir, xüsusən oyunlarda və ağır proqramlarda. Bunu ayrıca müqayisə meyarı kimi götürməyə ehtiyac yoxdur — eyni ailədə güclü model onsuz da böyük keşlə gəlir.

Soket (socket)

Soket prosessorun ana plataya oturduğu yuvadır. Hər prosessor yalnız öz soketinə uyğun ana plata ilə işləyir.

Sizin üçün nə deməkdir: Bu, əsasən yığma və gələcək yeniləmə üçün önəmlidir. Məsələn, Intel-in 12/13/14-cü nəsli LGA1700 soketindən, AMD-nin yeni Ryzen-ləri AM5 soketindən istifadə edir. Prosessoru dəyişmək istəsəniz, yeni prosessorun köhnə ana platanın soketinə uyğun gəldiyini yoxlamaq lazımdır.

TDP (istilik və enerji)

TDP prosessorun tam yük altında nə qədər istilik ayırdığını və təxminən nə qədər enerji sərf etdiyini vatt (W) ilə göstərir.

Sizin üçün nə deməkdir: Yüksək TDP-li güclü prosessor daha yaxşı soyutma və daha güclü qida bloku istəyir. Kompüter yığanda buna diqqət yetirmək lazımdır — zəif kulerlə güclü prosessor qızıb özünü avtomatik yavaşladır. Hazır kompüter və noutbukda bu, onsuz da balanslanmış olur.

İnteqrasiya olunmuş qrafika

Bəzi prosessorların içində sadə videokart da var — buna inteqrasiya olunmuş qrafika deyilir. Belə prosessorla ayrıca videokart almadan ekrana şəkil çıxarmaq olur.

Sizin üçün nə deməkdir: Ofis, sənəd, internet, video izləmək üçün inteqrasiya olunmuş qrafika tam bəsdir. Oyun, 3D və ağır dizayn üçünsə ayrıca videokart lazımdır. Diqqət: Intel modelinin sonundakı F hərfi qrafikanın olmadığını bildirir (məs. i5-13400F) — belə prosessor mütləq ayrıca videokart tələb edir.

Model adını necə oxumalı

Prosessor adları qorxulu görünür, amma əslində hər hissəsinin mənası var. İki nümunəyə baxaq:

Sonluqdakı hərflər də məna daşıyır:

K — güclü, açıq əmsallı model (masaüstü)
H — güclü noutbuk prosessoru
U — enerjiyə qənaətli noutbuk prosessoru
T — az enerjili masaüstü model
G (AMD) — içində qrafika var, ayrıca videokart lazım deyil
X (AMD) — yüksək tezlikli güclü variant
X3D (AMD) — oyunlar üçün əlavə keşlə gələn xüsusi model

Bu formulu bilsəniz, istənilən prosessorun adına baxıb təxminən nə olduğunu deyə bilərsiniz.

Hansı işə hansı prosessor

Ofis, sənəd, mühasibatlıq, internet. Intel Core i3/i5 və ya AMD Ryzen 3/5, daxili qrafika ilə. 4 nüvə bəsdir. Bura artıq pul qoymağa dəyməz — ən güclü prosessorun ofis işində heç bir üstünlüyü hiss olunmayacaq.
Dizayn, video montaj, mühəndislik (CAD, rendering). Core i7/i9 və ya Ryzen 7/9, 8 və daha çox nüvə. Bu işlər nüvə sayını sevir — nə qədər çox, o qədər tez. Çox vaxt ayrıca güclü videokart da lazımdır.
Oyun. Yüksək tezlikli i5/i7 və ya Ryzen 5/7. Oyunlarda çox nüvədən çox, bir nüvənin cəldliyi və güclü videokart önəmlidir. AMD-nin X3D modelləri oyun üçün xüsusi seçilir.
Server və iş stansiyası. Xüsusi seriya prosessorlar — Intel Xeon, AMD EPYC. Çox nüvə, böyük keş və ECC yaddaş dəstəyi ilə gəlir, uzun müddət dayanmadan işləmək üçün nəzərdə tutulub.

Tez-tez verilən suallar

i5, i7 və i9 arasında fərq nədir?

Güc səviyyəsidir: i5 orta, i7 güclü, i9 ən güclü. Amma bu, yalnız eyni nəsil daxilində belədir. Fərqli nəsilləri müqayisə edəndə nəslə də baxmaq lazımdır — yeni i5 köhnə i7-dən yaxşı ola bilər.

Kompüter üçün neçə nüvə lazımdır?

Ofis və gündəlik iş üçün 4 nüvə. Ağır proqramlar, montaj, dizayn üçün 8 və daha çox. Oyun üçün 6-8 nüvə rahat bəsdir.

Model adının sonundakı «F» hərfi nə deməkdir?

Intel-də F prosessorun daxili qrafikasının olmadığını bildirir. Belə prosessorla işləmək üçün mütləq ayrıca videokart lazımdır. Əvəzində F modelləri adətən bir az ucuz olur.

Köhnə nəsil i7 yeni i5-dən yaxşıdırmı?

Çox vaxt yox. Yeni nəsil daha səmərəli işlədiyi üçün yeni i5 bir neçə il əvvəlki i7-ni ötə bilər. Ona görə təkcə i5/i7 yazısına yox, nəslə də baxın.

Tezlik (GHz) yüksəkdirsə, prosessor daha yaxşıdırmı?

Tək başına yox. Tezlik bir amildir, amma nəsil, nüvə sayı və keş də vacibdir. İki prosessoru yalnız GHz-ə görə müqayisə etmək düzgün deyil.

Ofis kompüteri üçün ayrıca videokart lazımdırmı?

Xeyr. İnteqrasiya olunmuş qrafikası olan prosessor ofis, sənəd, internet və video üçün tam bəsdir. Ayrıca videokart yalnız oyun, 3D və ağır qrafika işləri üçün lazımdır.

Əlaqəli məhsul və bölmələr

Prosessor seçimində kömək lazımdır? Konkret işiniz üçün uyğun modeli birlikdə seçək — bizimlə əlaqə saxlayın.

HP Envy 34